Ýþ Kuleleri'nden Metrocity'ye... Ankara'daki Stad Otel'den Moskova'daki Gazprom Genel Merkezi'ne... 55 yýllýk meslek hayatýna, toplam büyüklüðü   5 milyar dolarýn üzerinde 110 önemli proje sýðdýrdý Doðan Tekeli... Pek çok prestijli ödül kazandý. Þžimdi de Kuzey Irak'ta iki dev proje üzerinde çalýþýyor.

Milyonlarca insan her gün onun tasarladýðý gökdelenlerde, fabrikalarda, havaalaný binalarýnda, alýþveriþ merkezlerinde ve konutlarda 'oturuyor, çalýþýyor, yaþýyor... Doðan Tekeli hiç tartýþmasýz Cumhuriyet'in en önemli imarlarýndan biri. Meslekte yarým asrý geride aktý. Her gün Teþvikiye'deki ünlü Belveder Apartmaný'nýn geniþ mermer merdivenlerinden geçip beþinci kattaki bürosuna geliyor, burada çiziyor, iþ arkadaþlarý, ailesi ve arkadaþlarýyla konuþuyor, yüksek tavanlý bürosunun geniþ arka pencerelerinden ufku seyrediyor, küçük purolarýndan çizip ardýndan biraz daha çiziyor. 55 yýldýr birçok ünlü siyasetçi, adamý ve bürokratýn hayallerine þekil vermesi için seçtiði adam. Bu güne kadar toplam deðeri kabaca 5 milyar dolarý aþan büyük projeye hayat verdi,   þirketlerin siluetini deðiþtiren eserleri Türkiye'nin dört bir yanýna daðýlmýþ durumda.

Ýstanbul'da ünlü Ýþ Kuleleri, Metrotrocity Alýþveriþ Merkezi, Selenium Twins Residence, Sabiha Gökçen Havaalaný, Ciner Holding ve Finansbank Genel Müdürlük binalarý gibi sayýsýz çok katlý yapýnýn mimarý o. Ankara'nýn simge binalarýndan Hazine Müsteþarlýðý Kompleksi, Halk Bankasý Genel Müdürlüðü, Danýþtay ve Anavatan Partisi Genel Merkezi binalarý ile Emekli Sandýðý'nýn Stad Oteli'nde de imzasý var. Türkiye'de sanayi tesislerinin de aranýlan mimarý. Bu konuda adeta uzmanlaþmýþ. Oyak Renault, Lassa, Eczacýbaþý Ýlaç, Sanovel Ýlaç, Ülker Bisküvi, Bagfaþ Gübre Fabrikasý gibi çok sayýda büyük ölçekli sanayi tesisine þekil vermiþ. Eserleri Türkiye'nin dört yanýna yayýlmýþ dememiz boþuna deðil. Konya'daki belediye binasýndan tutun da Adýyaman ve Kýrþehir'deki hükümet konaklarýna kadar uzayýp giden bir liste var portföyünde.

Yurt dýþýnda da önemli iþlere imza atmýþ. Dünyanýn en büyük gaz þirketi Gazprom'un Moskova'daki genel merkezini, Hindistan'da Yeni Delhi'deki Türkiye Büyükelçiliði kompleksini ve son olarak Erbil'de Kuzey Irak'ýn en büyük alýþveriþ merkezini tasarladý. Þžu aralar yine Erbil'e devasa bir lunapark, bir de büyük bir konut sitesi çiziyor. Türkiye'de ise Sunset Gýda için Çanakkale'ye bir þarap fabrikasý tasarlýyor. Ayrýca Sanovel Ýlaç'a Ümraniye'de bir genel müdürlük binasý çiziyor.

28 YAÞžINDA MÝMARLAR ODASI BAÞžKANI
80 yaþýný deviren Tekeli, henüz 28 yaþýndayken Mimarlar Odasý Baþkaný olmuþ. 70 kadar mimari projede ödül kazanmýþ. Bunlarýn 28'i birincilik... Mimari proje yarýþmalarýnýn Doðan Tekeli için ayrý bir önemi var. Tekeli mezun olduktan sora yaptýðý ilk iþle ayný zamanda yarým asrý aþan bir ortaklýðýn temelini atmýþ: '1952 yýlýnda ÝTÜ'den mezun olduktan sonra hemen askere gittim. Sýnýf arkadaþým Sami Sisa'ya bir fabrika iþi gelmiþti. 'Beraber yapar mýyýz?' diye sordu bana. Teklifini kabul ettim ve henüz askerdeyken çalýþmaya baþladýk. Sonradan öðrendik ki iþin arkasýnda Nesim adýnda maceraperest bir Musevi iþ adamý varmýþ. Bu adam silah tüccarýymýþ. Almanlardan aldýðý silahý Mýsýr'a satarmýþ. Projeyi teslim ettik. Fabrika Rami'de kuruldu. Adý Avustralya Yün Ýplik Fabrikasý oldu. Ama faaliyete geçti mi bilmiyorum. Fakat biz paramýzý aldýk ve bu parayla soyadlarýmýzýn ilk iki harfinden oluþan SÝTE mimarlýk ofisini kurduk.'

Doðan Tekeli ve Sami Sisa mimarlýk ofisini kursa da önlerinde önemli bir sorun varmýþ: 'O yýllarda da genç bir mimarýn aileden desteði veya çevresi yoksa iþ almasý imkansýzdý. Ne Sami Bey ne de ben böyle bir desteðe sahiptik.'

Ortaklarýn bulduðu çözüm yarýþmalara katýlarak isimlerini duyurmak olmuþ. Bu plan kusursuz iþlemiþ. Doðan Tekeli 10 yýl boyunca dýþarýdan hiç iþ almadan sadece kazandýklarý yarýþmalardan elde ettikleri gelirle mimarlýk bürolarýný ayakta tuttuklarýný söylüyor. SÝTE mimarlýk bürosu ilk 10 yýlýnda 60'ýn üzerinde yarýþmada derece almýþ.
LASSA FABRÝKASINA ÖZAL'DAN ONAY
Ýki ortak 10 yýl bu þekilde yarýþmalara katýlmaya devam ederken beklenmedik bir geliþme olmuþ. Türkiye'de kamyon montaj fabrikasý kurmaya karar veren otomotiv devi Chrysler Motor'un temsilcilerini aniden kapýlarýnda bulmuþlar. Rakipler güçlü olsa da iþi SÝTE almýþ.

Ardýndan Türkiye'de fabrika kurmak isteyen bir baþka yabancý þirket, Kanadalý telekomünikasyon firmasý Northern Electric kapýlarýný çalmýþ. Sonra Topkapý'daki Birleþik Alman Ýlaç Fabrikalarý'ýn ek üç blokluk geniþletilme projesi gelmiþ. Derken Bursa'daki Oyak Renault Fabrikasý iþi ve nihayet Lassa fabrikasý...

Lassa Fabrikasý o dönemde tek seferde yapýlmýþ en büyük sanayi tesisi projesiymiþ. Tekeli, Lassa projesini nasýl aldýðýný þöyle anlatýyor: 'Turgut Özal o günlerde Sabancý Holding'in genel koordinatörüydü. Lassa Fabrikasýný yapmaya karar verdiklerinde Özal, bu projeyi Türk mimarlarýn yapamayacaðýný düþünüyordu. Proje ile ilgilendiðimiz için Lassa'nýn Genel Müdürü Atalay Coþkunoðlu ile temasa geçtik. O da beni Turgut Özal'a yönlendirdi. Aslýnda birbirimizi ÝTÜ'den tanýyorduk. Holding'in Fmdýklý'daki binasýnda Özal ile yarým saat görüþtük. Ben ona daha evvel yaptýðýmýz sanayi tesislerinden bahsettim. Oyak Renault fabrikasýný nasýl yaptýðýmýzý anlattým. Görüþme bittiðinde Özal odadan çýktý ve Coþkunoðlu'na, 'Doðan Bey bu iþi yapabilir, teklif alalým' dedi.'

RUS GAZ DEVÝ GAZPROM'UN MERKEZÝNÝ DE O ÇÝZDÝ
Tekeli-Sisa ortaklýðý, üst üste pek çok sanayi tesisi yapmýþ, bu alanda uzmanlaþmýþ. Ama Kýbrýs Barýþ Harekatý ile konjonktür birden deðiþmiþ, sancýlý ambargo günleri baþlamýþ. Yabancý sermayenin yatýrýmlarý durmuþ. Ve sonuçta ortaklar yola devam edebilmek için tekrar proje yarýþmalarýna girmek zorunda kalmýþ. Ancak bir farkla: Artýk þöhretli mimarlar olarak yarýþmalara davet ediliyorlarmýþ. Ýlk davet Halk Bankasý'ndan gelmiþ. Yeni bir genel müdürlük binasý yaptýrmak için yarýþma açýlmýþ. Kazanan Tekeli-Sisa ortaklýðý olmuþ. 1991 yýlýnda bina tamamlandýðýnda Hazine Müsteþarlýðý 'Benim bile böyle görkemli bir yönetim binam yokken senin nasýl olur' dercesine binaya el koymuþ. Bu yapý halen Hazine Müsteþarlýðý tarafýndan kullanýlýyor. Halk Bankasý çaresiz bir müddet sonra benzeri bir arsa alýp kendisine yeni bir genel müdürlük yapmasý için Doðan Tekeli'nin kapýsýný tekrar çalmýþ. O günlerde Ankara'da temasta bulunan Gazprom þirketinin üst düzey yetkilileri Hazine Müsteþarlýðý'ný görüp çok beðenmiþler. Müteahhitlik iþlerini verdikleri Gama Ýnþaat yöneticilerine bu binanýn tam istedikleri proje olduðunu söyleyerek aynýsýnýn Moskova'ya yapýlmasýný talep etmiþler. Tekeli, 'Gama Ýnþaat'ýn yetkilileri gelip bu binanýn aynýsýný Moskova'ya yapmak istediklerini söyledi. Bina Gazprom'un genel merkezi olacaktý. Hemen projesini hazýrladýk. Gama kýsa bir sürede inþaatý tamamladý. Ama bazý eklemeler yaparak binayý Rus yapýmý havasýna soktular. Örneðin tepeye cam külahlar koydular.'

METROCITY ÝÇÝN BÜYÜK YARIÞž
1994 yýlýnda, Ýstanbul Levent'te þu an üzerinde Metrocity Alýþveriþ Merkezi ve rezidanslarýnýn yükseldiði arsayý satýn alan Gümüþsüyü Halýlarý'nýn sahibi Necmettin Öztemir ile Bursalý Bisaþ'm sahibi Muammer Aðým'ýn Metrocity projesi için mimar arayýþý da Tekeli'nin bürosunda son bulmuþ. Ama bu iþ biraz sancýlý olmuþ Tekeli için: 'Metrocity projesi için bize geldiler sözleþme yaptýk ve iþe baþladýk. Aradan bir iki ay geçti telefon edip, 'Kusura bakmayýn biz bir proje yarýþmasý düzenleyip öyle karar vermek istiyoruz' dediler. Haklýlardý...' Türk mimarlarýn davet edildiði proje yarýþmasýný Tekeli'nin bürosu kazanmýþ ve yeniden iþe koyulmuþlar. Ancak iki ay sonra bir telefon daha gelmiþ arazi sahiplerinden. Bu kez, 'Affedersiniz, biz bir de yabancý mimarlara yarýþma açmak istiyoruz' denmiþ Tekeli'ye. 'Svvanke Hayden', 'Kohn Pedersen Fox', 'Skidmore', 'Owings&Merrill' gibi dünya devleri ile yarýþýlmýþ bu kez. Ve neticede yine onlarýn projesi yükselmiþ. Doðan Tekeli ve Sami Sisa ikilisi Metrocity'den bir yýl sonra ve yaptýklarý onca iþin arasýnda bir de 1995 yýlýnda Mimarlar Odasý Büyük Ödülü'nü, yani Sinan ödülünü almýþ. Cumhuriyet döneminin en büyük mimarý Sedat Hakký Eldem, Sinan ödülünü ilk alan mimar. Ardýndan Turgut Cansever ve Þževki Vanlý'ya verilen bu büyük ödüle dördüncü isim olarak Doðan Tekeli ve Sami Sisa layýk görülmüþ.

2000 yýlýnýn Aralýk ayý ise Doðan Tekeli için en zor dönemlerden biri olmuþ. Okul sýralarýnda baþlayan birliktelik sona ermiþ, ortaðý Sami Sisa vefat etmiþ. Þžimdi babasý gibi ÝTÜ mezunu olan ve Fransa'da da eðitim görmüþ genç mimar Nedim Sisa ile yola devam ediyor Tekeli.

KUZEY IRAK'A DEV LUNAPARK
2004 yýlýnda ise Antalya Havalimaný'na ikinci bir terminal binasý daha çizdi SÝTE. Bu proje de 2005 yýlýnda tamamlandý. Ama bu terminal binasý tamamlanýrken Ýstanbul'da Metrocity'yi gezen bir Iraklý iþ adamýnýn kafasýnda bambaþka bir proje vardý. Ahmet Majidi adýndaki bu Iraklý, ticari hayatýna Erbil'de 4 metrekarelik bir kumaþ dükkanýnda baþlamýþ, Saddam Hüseyin'den kaçýp Mersin'e yerleþmiþ ve zamanla iþlerini büyütüp Hewa Group'un patronu haline gelmiþ. Ve Erbil'e devasa bir alýþveriþ merkezi yapmayý kafasýna koymuþ. Metrocity'den etkilenen bu iþ adamýnýn Tekeli'nin kapýsýný çalmasý fazla zaman almamýþ. Tekeli, 'Bir kroki çizdim. Çok beðendi ve fevkalade ekonomik bir fiyata bunu yaptýk. Alýþveriþ merkezi projesi tamamlandý. Þžimdi onlar için çok büyük bir lunapark ve bir konut sitesi çiziyorum' diyor.

Tekeli, yapýmý 150 milyon dolara mal olan bu alýþveriþ merkezini tamamladýktan sonra Sabiha Gökçen Havaalaný'nýn terminal binasý projesini de üstlenmiþ. Tekeli'nin ofisine gelen bir sonraki misafir Turgay Ciner olmuþ. Taksim'de bulunan ve þu anda Habertürk TV ve gazetelerinin bulunduðu Ciner Yayýn Holding binasýný da Tekeli çizmiþ.

BAÞžARISININ SIRRI ENDÝÞžELERÝNDE
Bu kadar proje, ödüller, fahri doktoralar ve akademisyenlik... Peki, Tekeli'nin farký ne? Galiba bunun cevabýný 'iþ disiplini ve endiþesi' olarak verebiliriz. Tekeli'nin iþe bakýþý çok farklý: 'Ýþ; keyifli bir iliþki, benim için nadir yaþanan bir duygu. Nedense iþ, bir kez baþlandýktan sonra, baþa çýkýlmasý, alt edilmesi gerekli bir hasým gibi görünür bana. Bu hasým gülen yüzünü çok seyrek gösterir. Uzun uzun çalýþýp iyi olduðunu sandýðýmýz bir çözüm, bir kütle, bir cephe yapar, panoya asar, sevinerek eve döneriz. Ertesi sabah, akþamki sonucu neden beðendiðimize þaþar yeniden boðuþmaya baþlarýz. Hiç abartmýyorum, üç kuleli Metrocity kompleksinin bugünkü siluetinin 500 kadar ciddi çizim sonunda kesinleþtiðini söyleyebilirim. Ýþle keyifli iliþki en çok, genellikle beðenilen bir yapýmýzýn tamamlanýp kullanýlmaya baþlandýðý ilk aylarda yaþanýr.'

 BÝR GARÝP ÝÞž BANKASI HÝKAYESÝ
Ýstanbul'da iþ Bankasý'nýn genel müdürlüðü olarak inþa edilen ünlü iþ Kuleleri'nin mimarýný çok insan yabancý bir mimarlýk þirketiydi diye hatýrlar. Oysa kulelerin mimarý SÝTE Mimarlýk'tan baþkasý deðil. Her þey Doðan Tekeli'nin Þžiþe Cam'ýn genel müdürlük binasý için açtýðý proje yarýþmasýný kazanmasýyla baþlamýþ. Projeye çalýþýrken birdenbire iþ Bankasý bu araziye kendi genel müdürlük binasýný yapmaya karar vermiþ ve arsayý iþtirakinin elinden almýþ. Yýl 1988... Tekeli'den projeyi iþ Bankasý genel müdürlük binasý olacak þekilde tadil etmesi istenmiþ. Gerisini Doðan Tekeli'den dinleyelim: 'Þžiþe Cam'ýn genel müdürlüðü birbirine eþit iki kule þeklindeydi, Ýþ Bankasý yönetimi projeyi inceledi ve finansman için beklememizi söylediler. 1.5 sene sonra o zamanki genel müdür Ünal Korukçu gelip, 'Biz bu projeyi baþka þekilde yapalým' dedi. Ýstediði Ýþ Bankasý'nýn genel müdürlüðü olacak kulenin daha yüksek olmasý, diðerinin küçültülmesiydi. Kulelerin birini iki parçaya bölüp üçlü bir yapý oluþturduk. Tamam deyip finansman için beklememizi söylediler. Aradan yýllar geçtikten sonra 1993'te bir telefon geldi. Tam da Gazprom'un iþini aldýðýmýz günlerde Ünal Korukçu aradý tekrar. Bizim çizdiðimiz avan projesiydi. Ýþ Kuleleri için ihaleye çýkacaklarýný söyleyip uygulama projesini üç ayda teslim etmemizi istedi, 'imkansýz, en az 9 ay lazým' dedim, anlatamadým. Kýzdým artýk zaten zarar etmiþim. 'Yapmýyorum, kime isterseniz ona yaptýrýn' dedim. Tek bir þey istedim: 'Bari bize bir küçük danýþmanlýk ücreti verin de ilgimiz kesilmesin.' Haber göndermiþ Korukçu, çok para istemezlerse vereyim diye. 100 bin dolar verin' dedik, '50 bin dolar veririm' dedi. Ondan sonra Svvenka Hayden tamamladý projeyi. Fakat imar durumu bile bizim üzerimize. Onun için müellifi biziz.' Svvenka Hayden'ýn web sitesinde kendini Ýþ Kuleleri'ni sýfýrdan yapmýþ gibi göstermesi hala kýzdýrýyor Tekeli'yi.
Burak Mavi/Business